पायल्स को लक्षण, कारण र उपचार
- 5 min read
-
GI Surgeon -
Dr. Romi Dahal
पायल्स, जसलाई चिकित्सकीय भाषामा हेमोरोइड भनिन्छ, तल्लो मलद्वार र मलद्वारमा वा वरपर सुन्निने रक्तनलीहरू हुन्। जब यी भाँडाहरूको पर्खालहरू फैलिन्छन्, तिनीहरू चिढिन्छन्। पाइल्स भनेको मलद्वार चलाउँदा, लामो समयसम्म बसिरहँदा, दीर्घकालीन कब्जियत वा पखाला लाग्ने, तौल बढी हुनु वा गर्भावस्था र सुत्केरी हुँदा तल्लो मलद्वारमा दबाब बढेको कारणले हुन्छ। सामान्यतया खतरनाक नभए पनि, तिनीहरूले असुविधा, रक्तस्राव, र अन्य जटिलताहरू निम्त्याउन सक्छन्। नेपालमा पाइल्सको उपचार आजकल सहज भएको छ । जीवनशैली परिवर्तनहरू, जस्तै उच्च फाइबर आहार खाने र प्रशस्त तरल पदार्थ पिउने, लक्षणहरू रोक्न र व्यवस्थापन गर्न मद्दत गर्न सक्छ, जबकि अधिक गम्भीर अवस्थामा सामयिक उपचार, प्रक्रिया, वा शल्यक्रिया आवश्यक हुन सक्छ।
पायल्सका प्रकारहरू
त्यहाँ दुई प्राथमिक प्रकारका पाइल्स हुन्छन्: आन्तरिक र बाह्य। इन्टरनल पाइल्स मलाशय भित्र हुन्छ, तिनीहरू सामान्यतया पीडारहित हुन्छन् किनभने मलाशयमा कम दुखाइ-सेन्सिङ स्नायुहरू हुन्छन्। लक्षणहरूमा आन्द्रा चल्ने क्रममा रगत बग्ने र तनावको समयमा हेमोरोइड तल चिप्लिने वा झर्नु समावेश हुन सक्छ। बाहिरी पाइल्स गुदद्वार वरपर छाला मुनि पाइन्छ; यी खुजली वा दुखाइ हुन सक्छ। यदि बाहिरी बवासीर भित्र रगत जमेको छ भने, यसले कडा दुखाइ, सुन्निने, सूजन, र गुदा नजिकै कडा गाँठो निम्त्याउन सक्छ।
पायल्स को कारणहरु
पायल्स धेरै कारणले हुन सक्छ, जसमा:
- आन्द्राको चालमा तनाव: धेरैजसो कब्जियतको कारणले पाइल्सको विकासमा योगदान पुर्याउन सक्छ।
- पुरानो कब्जियत वा पखाला: अनियमित आन्द्रा बानी, जस्तै पुरानो कब्जियत वा पखाला, पाइल्स निम्त्याउन मलद्वार शिराहरूमा दबाब दिन सक्छ।
- मोटोपना: अधिक तौल वा मोटोपनले मलद्वार नसाहरूमा दबाब बढाउन सक्छ, जसले व्यक्तिहरूलाई पायल्सको लागि बढी संवेदनशील बनाउँछ।
- गर्भावस्था: गर्भावस्थाको समयमा पेल्विक क्षेत्रमा बढ्दो दबाबले पायल्सको विकास वा बिग्रन सक्छ।
- आसीन जीवनशैली: शारीरिक गतिविधिको कमी र लामो समयसम्म बस्दा रक्तसञ्चार कमजोर हुन सक्छ र पायल्सको जोखिम बढ्छ।
पायल्सको प्रभावकारी रोकथाम उपायहरू र उपचार रणनीतिहरू लागू गर्नको लागि अन्तर्निहित कारणहरू बुझ्न महत्त्वपूर्ण छ।
पायल्सको लक्षण
पाइल्स वा बवासीर मलद्वारको समयमा पीडारहित रगत बग्ने, चिलाउने वा जलन, असुविधा, सुन्निने, र मलद्वार वरपर गाँठो जस्ता लक्षणहरू मार्फत प्रकट हुन्छ। मलद्वार भित्र रहेको आन्तरिक पाइल्सले प्रायः बिना दुखाइ रगत बग्ने गर्छ, जबकि बाहिरी बवासीरलाई गाँठोको रूपमा महसुस गर्न सकिन्छ र यसले महत्त्वपूर्ण असुविधा र जलन निम्त्याउँछ। निदानमा सामान्यतया शारीरिक परीक्षण समावेश हुन्छ, जसमा बाह्य पाइल्सका लागि भिजुअल निरीक्षण र आन्तरिकका लागि डिजिटल रेक्टल परीक्षा समावेश हुन्छ। थप विस्तृत मूल्याङ्कनका लागि, स्वास्थ्य सेवा प्रदायकहरूले एनोस्कोपी, सिग्मोइडोस्कोपी, वा कोलोनोस्कोपी प्रयोग गरी गुदा नहर र तल्लो मलद्वार जाँच गर्न सक्छन्, सही निदान र उपयुक्त उपचार योजना सुनिश्चित गर्न।
पाइल्स वा बवासीर मलद्वारमा हुने एक सामान्य समस्या हो, जसका लक्षणहरू यसको प्रकार र अवस्थाको गम्भीरताअनुसार फरक–फरक हुन सक्छन्। आन्तरिक पाइल्स (Internal Piles) मा बाहिरबाट गाँठो देखिन नपाउन सक्छ, तर मल त्याग गर्दा मलद्वारबाट रगत आउनु (Rectal Bleeding) वा असहजता हुन सक्छ। त्यसैगरी, बाहिरी पाइल्स (External Piles) मा गुदाको बाहिरी भागमा गाँठो वा सुन्निने समस्या देखिन सक्छ र दुखाइ वा असहजता हुने सम्भावना बढी हुन्छ। पाइल्सका लक्षणहरू देखिएमा सही निदान र उपयुक्त उपचारका लागि चिकित्सकसँग परामर्श लिनुहोस्। दिसा गर्दा रगत आउने समस्या भएमा त्यसको कारण पत्ता लगाउन जाँच गराउनु महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
दिसा गर्दा रगत आउनु
पाइल्सको मुख्य लक्षण मध्ये एक दिसा गर्दा वा दिसा गरिसकेपछि मलद्वारबाट रगत आउनु हो। यस्तो अवस्थामा ट्वाइलेट पेपरमा वा ट्वाइलेट बाउलमा चम्किलो रातो रगत देखिन सक्छ। पाइल्सका कारण दिसा गर्दा आउने रगत सामान्यतया पीडारहित हुन्छ। तर दिसा गर्दा रगत देखिँदा धेरै मानिसलाई चिन्ता लाग्न सक्छ।
चिलाउने वा जलन
पाइल्स हुँदा गुदा वरिपरि चिलाउने वा जलन हुने समस्या हुन सक्छ। यस्तो हुनुको कारण रक्तनली र वरपरका तन्तुहरू सुन्निनु हो। चिलाउने वा जलन लगातार हुन सक्छ र दिसा गर्दा वा दिसा गरिसकेपछि अझ बढी हुन सक्छ।
दुखाइ वा असहजता
पाइल्स भएका व्यक्तिमा विशेषगरी मल त्याग गर्दा दुखाइ वा असहजता हुन सक्छ। पाइल्सको अवस्था र स्थानअनुसार दुखाइ हल्का देखि बढी हुन सक्छ। लामो समयसम्म बस्दा वा मल त्याग गर्दा धेरै बल लगाउँदा दुखाइ तथा असहजता बढ्न सक्छ।
गाँठो वा सुन्निने
पाइल्सको अर्को सामान्य लक्षण गुदाको छेउमा गाँठो वा सुन्निनु (Lump or Swelling) हो। पाइल्स हुँदा गुदा वरिपरिका रक्तनलीहरू सुन्निएर गाँठोजस्तो देखिन वा महसुस हुन सक्छ। बाहिरी पाइल्स (External Piles) भएमा यस्तो गाँठो गुदाको बाहिरी भागमा महसुस हुन सक्छ, जबकि आन्तरिक पाइल्स (Internal Piles) सामान्यतया गुदाभित्र हुन्छ। यो गाँठो छुँदा दुख्न वा कोमल महसुस हुन सक्छ र यसले असहजता बढाउन सक्छ।
अन्य सम्भावित लक्षणहरू
माथि उल्लेख गरिएका मुख्य लक्षणहरूबाहेक, पाइल्स भएका व्यक्तिमा गुदाबाट श्लेष्म निस्कनु (Mucus Discharge), मल त्याग गरेपछि पनि आन्द्रा पूर्ण रूपमा खाली नभएको महसुस हुनु (Feeling of Incomplete Bowel Evacuation) र गुदाबाट दिसा वा तरल पदार्थ चुहिनु (Anal Leakage) जस्ता अन्य लक्षणहरू पनि देखिन सक्छन्।
पायल्सको घरेलु उपचार र व्यवस्थापन
पायल्सको रोकथाम र अवस्थालाई प्रभावकारी रूपमा व्यवस्थापन गर्न स्वस्थ बानीहरू अपनाउनु र पायल्सको विकासमा योगदान गर्ने अन्तर्निहित कारकहरूलाई सम्बोधन गर्नु समावेश छ। मुख्य निवारक र व्यवस्थापन रणनीतिहरू समावेश छन्:
- स्वस्थ आहार: फाइबर, फलफूल, सागसब्जी र सम्पूर्ण अन्नमा भरपूर सन्तुलित आहारको सेवनले नियमित आन्द्राको चाललाई बढावा दिन सक्छ र कब्जियतबाट बच्न सक्छ, जो पायल्सको लागि एक सामान्य जोखिम कारक हो।
- हाइड्रेशन: दिनभर पर्याप्त मात्रामा पानी पिउनाले दिसालाई नरम राख्न मद्दत गर्दछ र मलद्वारको नसाहरूमा तनाव कम गर्न मद्दत गर्दछ।
- नियमित व्यायाम: हिड्ने, पौडी खेल्ने वा योग जस्ता शारीरिक क्रियाकलापमा संलग्न हुनाले रक्तसञ्चारमा सुधार हुन्छ, आन्द्राको काम स्वस्थ रहन्छ र पायल्सको जोखिम कम हुन्छ।
- तनावबाट बच्ने: बाथरुममा ढिलाइ नगरी र ट्वाइलेटमा उचित आसन प्रयोग गरेर मल त्याग गर्दा अत्यधिक तनावबाट बच्नेले मलद्वार नसाहरूमा अनावश्यक दबाब रोक्न सक्छ।
- स्वस्थ तौल कायम राख्ने: नियमित व्यायाम र सन्तुलित आहारको संयोजन मार्फत स्वस्थ तौल कायम गर्नाले श्रोणि क्षेत्रमा तनाव कम हुन्छ र पायल्स हुने जोखिम कम हुन्छ।
- राम्रो स्वच्छता अभ्यासहरू: राम्रो गुदा स्वच्छता अभ्यास, न्यानो पानी वा अगन्धित वाइपले हल्का सफा गर्ने सहित, गुदा क्षेत्रमा संक्रमण र जलन रोक्न मद्दत गर्दछ।
- नियमित चेक-अपहरू: स्वास्थ्य सेवा प्रदायकसँग नियमित चेक-अपहरूले पाइल्स वा अन्य ग्यास्ट्रोइंटेस्टाइनल समस्याहरूको प्रारम्भिक लक्षणहरू पत्ता लगाउन मद्दत गर्न सक्छ, तुरुन्त हस्तक्षेप र उपचारको लागि अनुमति दिन्छ।
दैनिक जीवनमा यी निवारक उपायहरू र व्यवस्थापन रणनीतिहरू समावेश गरेर, व्यक्तिहरूले पायल्सको विकासको जोखिम कम गर्न र विद्यमान लक्षणहरूलाई प्रभावकारी रूपमा व्यवस्थापन गर्न सक्छन्।
दैनिक जीवनमा यी निवारक घरेलु उपाय तथा स्वस्थ बानीहरू समावेश गरेर, व्यक्तिहरूले पायल्सको विकासको जोखिम कम गर्न र विद्यमान लक्षणहरूलाई प्रभावकारी रूपमा व्यवस्थापन गर्न सक्छन्।
फाइबरयुक्त सन्तुलित आहार
पाइल्स बाट बच्न तथा यसको लक्षण कम गर्न फाइबरयुक्त सन्तुलित आहार (High-Fiber Balanced Diet) महत्वपूर्ण हुन्छ। फाइबरले दिसालाई नरम बनाउन र नियमित रूपमा मल त्याग गर्न मद्दत गर्छ, जसले कब्जियत तथा मल त्याग गर्दा धेरै बल लगाउनुपर्ने समस्या कम गर्न सक्छ।
आफ्नो दैनिक आहारमा पर्याप्त मात्रामा फलफूल, तरकारी, सागसब्जी, दाल, गेडागुडी तथा साबुत अन्न समावेश गर्नुहोस्। फाइबरको मात्रा बिस्तारै बढाउँदै पर्याप्त पानी पिउनु पनि उपयोगी हुन्छ। साथै, पायल्स हुँदा खान नहुने खानेकुराहरू को सेवन सीमित गर्नुहोस्।
पर्याप्त पानी पिउनु
पर्याप्त पानी पिउनु पाचन स्वास्थ्य (Digestive Health) का लागि महत्वपूर्ण हुन्छ। शरीरमा पानीको कमी हुँदा दिसा कडा हुन सक्छ र मल त्याग गर्दा धेरै बल लगाउनुपर्ने हुन सक्छ। पर्याप्त पानी पिउँदा दिसालाई नरम राख्न र सहज रूपमा मल त्याग गर्न मद्दत मिल्छ, जसले गुदा क्षेत्रमा पर्ने अनावश्यक दबाब कम गर्न सक्छ।
सामान्यतया दिनभरि पर्याप्त पानी पिउने बानी बसाल्नुहोस्। धेरैजसो व्यक्तिका लागि दिनमा करिब ८–१० गिलास पानी पिउनु उपयोगी हुन सक्छ, तर पानीको आवश्यकता उमेर, शारीरिक गतिविधि, मौसम र स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार फरक हुन सक्छ।
नियमित व्यायाम:
नियमित शारीरिक गतिविधि (Physical Activity) ले आन्द्राको कार्यप्रणाली र शरीरमा रक्तसञ्चारलाई राम्रो बनाउन मद्दत गर्छ। हिँड्ने, दौडने, पौडी खेल्ने वा योग गर्ने जस्ता गतिविधिलाई आफ्नो दैनिक जीवनमा समावेश गर्न सकिन्छ।
नियमित व्यायामले कब्जियतको जोखिम कम गर्न र मल त्यागलाई सहज बनाउन मद्दत गर्छ। साथै, लामो समयसम्म निष्क्रिय भएर बस्ने बानी कम गर्दा गुदा तथा मलाशय क्षेत्रमा पर्ने दबाब पनि कम गर्न सकिन्छ। यसले समग्र शारीरिक स्वास्थ्य र तन्दुरुस्ती कायम राख्न पनि सहयोग गर्छ।
लामो समयसम्म बस्ने र मल त्याग गर्दा धेरै बल लगाउने बानीबाट बच्नुहोस्
लामो समयसम्म बसिरहँदा, विशेषगरी कडा सतहमा, गुदा तथा मलद्वार वरिपरि दबाब बढ्न सक्छ। यसले पाइल्सको समस्या बढाउन वा यसको लक्षणलाई थप असहज बनाउन सक्छ। त्यसैले लामो समयसम्म बस्नुपर्ने भए हरेक घण्टा केही समय उठेर हिँडडुल गर्ने बानी बसाल्नुहोस्। आवश्यक परेमा आरामदायी कुशनमा बस्न सकिन्छ।
त्यसैगरी, मल त्याग गर्दा धेरै बल लगाउने (Straining) बानीबाट बच्नुहोस्। धेरै बल लगाउँदा गुदा क्षेत्रमा दबाब बढ्न सक्छ र पाइल्सका लक्षणहरू झन् बढ्न सक्छन्। दिसा लागेपछि धेरै समय रोकिराख्ने वा शौचालयमा लामो समयसम्म बसिरहने बानी पनि कम गर्नु राम्रो हुन्छ।
राम्रो स्वच्छता अभ्यास
गुदा क्षेत्रलाई सफा र स्वस्थ राख्नु पाइल्सका कारण हुने जलन तथा असहजता कम गर्न महत्वपूर्ण हुन्छ। मल त्याग गरेपछि सादा पानीले गुदा क्षेत्र सफा गर्ने बानी बसाल्नुहोस्। आवश्यक परेमा हल्का र गन्धरहित (Fragrance-Free) क्लिन्जिङ वाइप प्रयोग गर्न सकिन्छ।
गुदा क्षेत्रमा कठोर साबुन, सुगन्धित वाइप वा छालामा जलन गराउन सक्ने अन्य उत्पादन प्रयोग नगर्नुहोस्। सफा गरेपछि क्षेत्रलाई रगड्नुको सट्टा नरम कपडा वा टिस्युले बिस्तारै थिचेर सुकाउनुहोस्।
हर्बल उपचार
विच हेजल (Witch Hazel) प्याड वा तरलको रूपमा उपलब्ध हुन्छ। यसको प्याड प्रभावित क्षेत्रमा लगाउन वा तरललाई कपासको बलको सहायताले बाहिरी भागमा प्रयोग गर्न सकिन्छ। यसमा हुने एस्ट्रिन्जेन्ट गुणले पायल्ससँग सम्बन्धित चिलाइ र सुन्निने समस्या कम गर्न तथा अस्थायी शीतलता र राहत प्रदान गर्न सक्छ।
त्यसैगरी, घ्यु कुमारी (Aloe Vera) जेलमा छालालाई शान्त पार्ने गुण हुन्छ। यसलाई बाहिरी गुदा क्षेत्रमा प्रयोग गर्दा जलन र असहजता कम गर्न मद्दत मिल्न सक्छ। यद्यपि, यी दुवै उपायको प्रभावकारिताबारे वैज्ञानिक प्रमाण सीमित छन्। प्रयोग गर्दा जलन वा असहजता बढेमा तुरुन्तै प्रयोग बन्द गर्नुहोस्।
समयमै चिकित्सकीय परामर्श लिनुहोस्
पाइल्सका सम्भावित लक्षणहरू जस्तै मलद्वारबाट रगत आउनु (Rectal Bleeding), चिलाउनु (Itching), दुखाइ (Pain) वा सुन्निनु (Swelling) देखिएमा त्यसलाई बेवास्ता नगर्नुहोस्। यस्ता लक्षणहरू लगातार भइरहेमा वा दिसा गर्ने बानीमा असामान्य परिवर्तन देखिएमा स्वास्थ्यकर्मी वा चिकित्सकसँग परामर्श गर्नु उचित हुन्छ।
समयमै जाँच गराउँदा लक्षणको वास्तविक कारण पहिचान गर्न र आवश्यक उपचार सुरु गर्न मद्दत मिल्छ। विशेषगरी मलद्वारबाट बारम्बार वा धेरै रगत आउने, अत्यधिक दुखाइ हुने वा लक्षणहरू बढ्दै जाने अवस्था भएमा ढिला नगरी चिकित्सकीय सहायता लिनुहोस्।
READY TO TAKE THE NEXT STEP?
We're Here to Help
You Feel Better.
Whether you have a question, need more information, or are ready to book your consultation – our team is just a call or message away.
Working Hours
Sunday - Friday (7:00 AM - 7:00 PM)
Saturday (7:00 AM - 10:00 AM)
Call Us
9805678379, 01-5907370
Email Us
clinicneonepal@gmail.com
Visit Us
Lokanthali, Bhaktapur, Nepal
~ Testimonials ~
What Our Patients Say
Frequently Asked Questions / बारम्बार सोधिने प्रश्नहरू
High fiber food, Apples, Legumes, Bananas, Watermelons, Cucumbers, Raspberries, Potatoes, Broccoli, Cauliflower, etc.
उच्च फाइबर खाना, स्याउ, फलफूल, केरा, तरबूज, काकडीहरू, रास्पबेरी, आलु, ब्रोकाउली, फूलगोभी, आदि I
Red Meat, Low-fiber foods, Oily foods, Fatty, hot and spicy foods, Caffeinated drinks and beverages, Alcohol, Smoking, etc.
रातो मासु, कम फाइबरयुक्त खानाहरू, तेलयुक्त खानेकुराहरू, चिल्लो, मसालेदार खानाहरू, क्याफिनयुक्त पेय पदार्थ, रक्सी, धुम्रपान, आदि
Involves no cuts or incisions, No risk of infections, No scar formation, No major post-surgical complications, Minimal bleeding compared to open piles surgery, Fast recovery, etc.
कुनै काट्ने वा चीरा समावेश हुदैन, संक्रमणको जोखिम कम हुन्छ, कुनै दाग बस्दैन, सल्यक्रिया पछि जटिलता हुदैन, ओपन पायल्स सर्जरीको तुलनामा न्यूनतम रक्तस्राव, छिटो निको हुन्छ, आदि
It ranges from 30000 – 60000 NPR depending on the case.
केस मा निर्भर गर्दछ र यो ३० देखि ६० हजार सम्म हुन सक्छ।
You only need to remain at the hospital for two hours after surgery. We will contact you for a single follow-up appointment to ensure that everything is satisfactory, and if so, no further follow-ups will be necessary after your laser treatment for piles.
शल्यक्रिया पछि तपाईले दुई घण्टा मात्र अस्पतालमा बस्नु पर्छ। सबै कुरा सन्तोषजनक छ भन्ने कुरा सुनिश्चित गर्न हामी तपाईंलाई एक चोटी फलो-अप अपोइन्टमेन्टको लागि सम्पर्क गर्नेछौं, र यदि सबै कुरा ठिक छ भने, तपाईंको पायल्सको लेजर उपचार पछि थप फलो-अपहरू आवश्यक पर्दैन।
A team consisting of a senior GI surgeon of Teaching Hospital, an Anesthesiologist, and medical staffs (Nurse).
शिक्षण अस्पतालका वरिष्ठ जीआई सर्जन, एनेस्थेसियोलोजिष्ट र मेडिकल स्टाफ (नर्स) सम्मिलित टोलीद्वारा लेजर सल्यक्रिया गरिनेछ
You can visit Clinic Neo from Sunday to Friday at 3 – 7 PM and on Saturday from 8 – 10 PM. You can call 9805678379 and 01-5907370.
तपाईं आइतवार देखि शुक्रवार सम्म साझ ३ देखि ७ र शनिबार बिहान ८ देखि १० सम्म क्लिनिक नियोमा आएर चेकअप गर्न सक्नुहुन्छ। डाकटर संग समय लिनको लागि ९८०५६७८३७९ र ०१-५९०७३७० मा सम्पर्क गर्न सक्नुहुन्छ
Our Recent Blogs
5 min read
Laser vs Open Piles Surgery: Benefits, Risks & Which Is Better?
Undergoing piles surgery is itself stressful enough, but opting for laser surgery or open surgery makes your choice even more difficult. You might also wonder if laser surgery is actually
5 min read
Who Is a Suitable Candidate for Piles, Fissure and Fistula Laser Surgery?
Laser surgery sounds simple, with smaller cuts and a potentially faster return to daily life. But you might be wondering, “Is it right for me?”. The answer depends on more
5 min read
Proctologist vs Gastroenterologist in Nepal: Which Specialist Should You See?
When you have persistent digestive problems like Anal pain, rectal bleeding, or constant stomach ache, it can leave you unsure which doctor to call. In Nepal, this confusion is common
5 min read
Constipation Treatment in Nepal: Causes, Symptoms, Diagnosis and Treatment Options
Constipation can make everyday life uncomfortable, from feeling heavy and bloated to spending too much time in the bathroom. It can affect people of all ages and may be linked
5 min read
Anal Fistula: Complete Overview & Treatment in Nepal
Are you suffering from painful sensations or continuous discharge in your anal region? If sitting down or passing stool is becoming difficult for you, you could be having an anal
5 min read
Anal Fissure: Symptoms, Causes, Types and Treatment in Nepal
Experiencing sharp pain during bowel movements or noticing blood after passing stool can be worrying. These symptoms are often ignored or mistaken for piles (hemorrhoids), causing many people to delay